Door de toenemende vergrijzing van de bevolking raakt het vraagstuk van wonen, zorg en dienstverlening ons allen, nu of straks. In het jaar 2020 zal circa de helft van de woningvoorraad geschikt moeten zijn voor 55-plussers. De vergrijzing zal zich niet alleen in bepaalde gebieden van de gemeente voordoen. Dit vergt niet alleen aanpassingen in de woning maar ook in de woonomgeving. Veiligheid en toegankelijkheid zijn belangrijke aandachtspunten. Maar ook de onderwerpen: inkomen, sociale zekerheid, zorg, mobiliteit, dienstverlening & leefbaarheid zullen uitgebreid behandeld moeten worden in de nota.
Met het ouder worden winnen specifieke wensen, eisen en behoeften aan belang: mensen worden minder mobiel, vertrouwde alledaagse handelingen kosten meer moeite, de vatbaarheid van lichamelijk ongemak groeit en gevoelens van isolement of onveiligheid kunnen toenemen. Tegelijkertijd houden veel ouderen er in vergelijking op vroeger een actievere levensstijl op na. Het Sociaal Cultureel Planbureau spreekt al van "het Veronica-misverstand". Niet alleen de jeugd is in haar vrije tijd dynamischer en "uithuiziger" geworden, nee, dat geldt juist voor de ouderen van Nederland[5]. Hier dient Alkemade dus ook op in te springen. "Voorzien in de behoefte".
De Nota zal afgestemd moeten gaan worden op de actuele situatie van het ouderenwerk in Alkemade; er zijn andere problemen en knelpunten dan toen de nota in 1991 werd geschreven. Dit kan dan ook beslist geen voorbeeld of spiekbrief zijn voor het opstellen van de nieuwe nota. Het totaal zou onderverdeeld kunnen gaan worden in hoofdstukken die stroken met de actuele behoeftes:
1) Creëren van diensten
2) Integratie van wonen en zorg
3) Integratie verzorgingstehuis en extramurale zorg.
Deze hoofdstukken zijn veelomvattend en kunnen breed worden behandeld. Een brede behandeling is dan ook wat we moeten voorstaan. Er dient ook veel te verbeteren, zult u merken bij de uitwerking en de uitdieping van bovenstaande onderwerpen. In de loop van de notitie zult u zien, dat veel van de onderwerpen die wij er graag in zouden zien, te scharen zijn onder deze kopjes.
Wel is het zaak, de vorige oudernota nogmaals onder de loep te nemen om te kijken wat er in al die jaren met de diverse (vaak vage) aanbevelingen is gedaan. Wat heeft de gemeente bereikt op het gebied van ouderenbeleid en wat dient weer meegenomen te worden in de nieuwe nota.
De laatste tijd heeft de gemeente weinig betekend voor ouderen en elke vorm van professionalisering werd zoveel mogelijk afgehouden. Ook liep de gemeente niet voorop met het financieren van projecten voor onze ouderen (bijvoorbeeld projecten in Dienstencentrum Jacobus). Uitgangspunt was dat we "bijblijven met de regio, we hoeven qua activiteiten in het kader van het ouderenbeleid zeker niet voorop te lopen" aldus het gemeentebestuur. Als je niet voorop loopt en als uitgangspunt hanteert: "bijblijven met de regio", komt het er in de praktijk natuurlijk juist op neer dat we achterop raken. Dit is momenteel ook zeer zeker het geval. Het ouderenwerk in Alkemade ligt in vergelijking met de regio ver achter.
Enkele voorbeelden: Alkemade betaalt per inwoner ƒ 14,60 aan ouderenbeleid, Wij hebben bij collega bestuurders uit de regio ons oor te luister gelegd en kwamen te weten dat dit bedrag, in vergelijking met de regio erg laag is. Ter illustratie: Sassenheim [6]& Warmond[7] Fl.16,20 per inwoner, Katwijk[8] Fl.18,50 en in Hillegom[9] zelfs Fl.28,85 per inwoner. Het blijft natuurlijk moeilijk vergelijken omdat je niet precies weet wat er onder ouderwerk valt, maar dergelijke verschillen duiden bij ons op een achterstand. In de gemeente Oegstgeest[10] zijn er drie volledige arbeidskrachten, in dienst van de gemeente, bezig met ouderenbeleid. Diverse parttimers, een fulltime directeur en projectmedewerkers. De gemeente Leiderdorp[11] heeft administratieve ondersteuning, een ouderenwerker en een directeur welzijn die zich alledrie met ouderenwerk bezighouden.
De Partij van de Arbeid is blij met het voornemen van de gemeente om geld beschikbaar te stellen voor de uitbreiding van het aantal uren voor de coördinator van het zorgcentrum.
Ouderenwerk is een gemeentelijke verantwoordelijkheid en we streven daarin uiteraard naar continuïteit. Dit mag de gemeente niet op de schouders van vrijwilligers laten rusten. Het gaat momenteel heel goed en de zeer actieve groep vrijwilligers (140 vrijwilligers extern, voor Tafeltje Dekje, Combibus, Streekbus, Welzijnsbezoek, Burenhulp, Infolijn e.d. & 130 interne vrijwilligers in o.a. het Dienstencentrum= 270!!!) is uitstekend in staat deze verantwoordelijkheid te dragen, maar dit mogen we absoluut niet nastreven. De gemeente moet professionele ondersteuning bieden op zaken waarbij dat niet meer dan normaal is. We vragen u dan ook om structureel geld beschikbaar te stellen voor een ouderenwerker. Deze ouderenwerker dient snel gezocht te worden zodat deze kan meeschrijven aan de nieuwe nota.
Citaat uit het college programma die ik in dit kader nog even aan wil halen:
De gemeente ondersteunt vrijwilligersorganisaties"![12] Hier een uitgelezen mogelijkheid om hieraan een stukje invulling te geven.
De taken die de ouderenwerker zou moeten gaan vervullen in de toekomst zijn:
1) Inventarisatie van de mogelijkheden (wonen, zorg, dienstverlening e.d.)
2) Opzetten van nieuwe activiteiten en diensten.
3) Onderzoek naar groepswonen (info zie verder)(i.s.m. gemeente)
4) Onderzoek in het algemeen
5) Aanspreekpunt
6) Coördinatie
7) Overleggen en adviseren van de organisatie over werk in de zorg (ouderen)
We zouden zo nog wel even door kunnen gaan, maar met deze taken is er al lang een fulltime functie ingevuld. De bedoeling is natuurlijk ook dat deze ouderenwerker verantwoordelijkheden op zich gaat nemen en deze uit handen van vrijwilligers haalt. Het vermelden waard: Alkemade is de enige gemeente in de regio die een vrijwillige coördinator heeft. Alles gebeurt in de regio op professionele basis (hiermee suggereren we overigens niet dat het in Alkemade niet professioneel gebeurt). Vrijwilligers zijn vaak zeer bekwaam en vooral zeer betrokken bij wat ze doen, dubbele motivatie! Een grote pluim voor deze fantastische groep mensen! Nogmaals, continuïteit is een must in het ouderenwerk en de verantwoordelijkheid hiervoor mag de gemeente niet "alleen" op de schouders van een vrijwilliger laten rusten.
Ook moet de Gemeente Alkemade een collectieve vrijwilligersverzekering gaan afsluiten. Vrijwilligers die zoveel werk doen in het algemeen belang moeten door de gemeente verzekerd worden tijdens het werk dat zij verrichten. We spreken hier over een echte collectieve verzekering voor alle vrijwilligers in het ouderenwerk; infolijn, dienstencentrum, combibus enz. We zouden hierin absoluut geen uitzondering zijn. Bij vele gemeentelijke organisaties is dit niet eens meer onderwerp van gesprek en wordt een verzekering als vanzelfsprekend ervaren.
In de toekomst zullen er waarschijnlijk ook rijksgelden vrijgemaakt worden voor ouderenwerk. Enige tijd geleden is deze discussie gestart maar is toen in de ijskast gezet vanwege de nijpende problemen in de zorg over de volle breedte, de bedoeling is om deze discussie volgend jaar te heropenen.
Binnenkort zullen er door vrijwilligers welzijnsbezoeken worden gebracht bij 75-plussers. Opgeleide vrijwilligers zullen een eenmalig een huisbezoek gaan doen bij alle thuiswonende ouderen van 75 jaar en ouder. Dit gesprek zal zoveel mogelijk informeel gaan gebeuren, maar tijdens dit gesprek zullen er diverse vragen beantwoord worden die van belang zijn voor het onderzoek. Het is voor het ouderenwerk in Alkemade, en dus ook voor de gemeenschap Alkemade, heel belangrijk om te weten wat de problemen zijn in het dagelijks leven. Met deze informatie kan er een opzet gemaakt worden tot het ontwikkelen en/of uitbreiden van activiteiten. Daarnaast zal er door de vrijwilliger ook informatie verstrekt worden over wat Alkemade hen te bieden heeft. Alle gegevens die tijdens deze huisbezoeken worden vergaard zullen verwerkt worden. Het geheel leidt eigenlijk tot een grootschalig onderzoek onder de "oude" ouderen[13].
Het meenemen van de bevindingen die uit dit onderzoek zullen komen is vrijwel onmogelijk omdat het onderzoek nog in de voorbereidende fase zit. Het onderzoek c.q. welzijnsbezoek is een gezamenlijk initiatief van ouderenorganisaties in Leiderdorp, Oegstgeest, Voorschoten en Alkemade. Ook elders in het land zijn er al dergelijke onderzoeken gedaan. De ervaring van de onderzoekers en betrokkenen is dat de aanbevelingen en conclusies elkaar overlappen. Aanbevelingen daar zijn vaak: verbeteren dagopvang, nachtopvang, administratieve ondersteuning voor ouderen, realiseren klussenbus, hulp in de tuin, voorlichting over vervoer en eigenlijk de dienstverlening in zijn algemeenheid. Allemaal zaken die ook voor de gemeente Alkemade van toepassing zijn. Al deze aanbevelingen die elders vandaan komen zullen dus ook hier onderzocht moeten gaan worden.
Met name de uitbreiding en het verbeteren van dag- en nachtopvang zijn essentieel voor Alkemade. Momenteel is er helemaal geen nachtopvang, terwijl hier zeker vraag naar is (Jacobus), en het aanbod van dagopvang sluit niet voldoende aan op de vraag. Momenteel is het allemaal net voor te lopen. De dagopvang zit vol en daarom word er momenteel minder bekendheid gegeven aan het feit dat er een dergelijke mogelijkheid is, we kunnen bijna zeker stellen dat de behoefte groter is dan het aanbod. Deze voorlichting wordt momenteel minder gegeven omdat er ruimtegebrek is in het dienstencentrum Alle zalen zitten vol en er is geen plaats meer voor extra opvang van ouderen bij activiteiten. We willen daarom pleiten voor uitbreiding van het dienstencentrum om zo het ruimtegebrek op te lossen ofwel te beperken. Het ruimtegebrek zal als gevolg van de vergrijzing natuurlijk alleen maar nijpender worden. De gemeente dient hier dan ook nu op in te springen.
Uitbreiding van het Dienstencentrum Jacobus is ook nodig om meer dienstverlening voor de ouderen te kunnen huisvesten. Dienstverlening die daar laagdrempelig zou kunnen worden aangeboden is:
· Kapsalon
· Bewassing
· Pedicure
· Uitbreiden Maaltijdverstrekking
· Vaker een open eettafel (deze moet, nog meer, een restaurant functie gaan vervullen (sociale participatie))
· Boodschappendienst
· Nachtopvang!! (Jacobus)
Wij willen in deze notitie bouwstenen aandragen voor een toekomstvisie met een samenhang tussen wonen, zorg en dienstverlening. In essentie moet het eigenlijk niet gaan over vergrijzing of leeftijdsgrenzen, maar over zelfbeschikking. Wij willen namelijk dat iedereen, ongeacht inkomen, woonomgeving of fysieke belemmering, zeggenschap moet kunnen hebben over zijn of haar manier van wonen, en met meer mogelijkheden om in eigen huis en omgeving oud te worden. Al de ouderen dat wil, moet hij/zij de mogelijkheid hennen zelfstandig te blijven. Dit streven moet voor de ouderen uitgangspunt zijn, maar ook voor de gemeente is dit van essentieel belang. Ruimtegebrek, personeelstekorten en wachtlijsten laten het bijna niet toe om meer intramurale zorg te bieden in de gemeente Alkemade.
Landelijk onderzoek [14] heeft uitgewezen dat het aantal geestelijke klachten onder ouderen in verzorgingshuizen vele malen hoger ligt dan bij ouderen die nog gewoon thuis wonen. Momenteel is de dienstverlening alleen op lichamelijk gebied gericht, ook geestelijke dienstverlening zou bevorderd moeten worden.
Om het zelfstandig wonen mogelijk te maken zal de dienstverlening (extramurale zorg) meer en meer afgestemd moeten worden op de behoefte. Met relatief eenvoudige voorzieningen als Tafeltje Dekje, klussendiensten, alarmering en thuiszorg (lichamelijk en geestelijk) kan het thuis wonen heel goed mogelijk zijn voor veel ouderen.
Wonen en zorg worden ook wel communicerende vaten genoemd. Een voorbeeld: als een woning niet is aangepast, moet men de oudere misschien elke dag helpen met baden. Als de voorzieningen goed zijn, kan de oudere misschien zelf, of met minder hulp een bad nemen. Ook daardoor kan veel geld worden uitgespaard. Om te voorkomen dat er te veel uit de Wet Voorziening gehandicapten betaald moet worden kun je beter meteen goed investeren; je bespaart op thuiszorg als je bouwkundige voorzieningen treft [15].
De Partij van de Arbeid is van mening dat, zeker in deze tijd, de Woningbouwvereniging een erkenning moet krijgen als zorgaanbieder. Terugkomend op het feit dat in 2020 meer dan de helft van de woningen bewoond zal worden door een oudere lijkt dit niet meer dan vanzelfsprekend, en dient de gemeente ook bij hen aan te dringen op sociaal beleid van de woningcorporatie.
Veel (vaak alleenstaande) ouderen wonen nog in een ééngezinswoning, met het huidige woningtekort is dit natuurlijk "zonde" te noemen. We zullen i.s.m. de Woningbouwvereniging moeten proberen om de doorstroming te bevorderen. Er zullen seniorenwoningen aangeboden moeten worden om dit te verbeteren. Er is momenteel veel vraag naar aanleunwoningen. De vraag naar dit soort woningen ligt relatief hoger dan in de omgeving Dit zou een teken moeten zijn om ons woningbouwbeleid op af te stemmen en meer woningen voor ouderen in (leefbare) kernen te bouwen. Hierbij denken wij aan locaties met voorzieningen in de buurt. Belangrijke voorzieningen zijn winkels, apotheek, dienstencentrum en openbaar vervoer.
Ook wil de Partij van de Arbeid pleiten voor een grondig onderzoek naar het zgn. groepswoningen. Groepswoningen zijn woningen waarin een aantal ouderen met elkaar een huishouden runnen. Mensen helpen elkaar met dingen die zij zelf niet meer kunnen. Een bewoner kan niet goed meer lopen, deze word perfect aangevuld door een bewoner die nog wel goed kan lopen, maar deze dient weer geholpen te worden met wassen. Er is een spreekwoord wat luid "de lamme helpt de blinde", dit klinkt heel negatief maar dekt voor een gedeelte de strekking van het groepswonen.
Dergelijke projecten vinden al plaats in diverse gemeenten in Nederland en blijken daar allemaal zeer succesvol te zijn [16]. Zeker voor Alkemade, met haar ruimtegebrek, kan dit een zeer goede oplossing zijn. Mogelijke locatie voor het realiseren van deze groepswoningen kan de Arendshorst zijn. De locatie aldaar word steeds minder bewoond door ouderen omdat de leefbaarheid in dat gedeelte van Roelofarendsveen de laatste jaren ernstig is terug gelopen. Bij de Arendshorst is een prachtige ontmoetingszaal en ouderen zouden daar gezamenlijk (onder beperkte begeleiding) heel goed kunnen wonen.
De Partij van de Arbeid wil ook graag de wens uitspreken dat de Gogherweide bemand gaat worden door een gediplomeerd verzorgster i.p.v. alleen een beheerder. Deze verzorgster zou bijvoorbeeld op oproepbasis vanuit het zorgcentrum kunnen komen. Er wonen veel ouderen in de Gogherweide, en de situatie aldaar is soms best zorgwekkend te noemen. Professioneel toezicht lijkt ons niet meer dan op zijn plaats.
Ook willen wij pleiten voor een centraal alarmpunt. Momenteel zijn veel ouderen aangesloten op een alarmcentrale in Leiden. Als er iets gebeurt kunnen zij bellen, de centrale belt een van de familieleden, en deze moet dan komen opdraven. Meestal zal er dan professionele hulp nodig zijn. Er wordt niet gebeld als de gordijnen dicht moeten o.i.d.. Het zou mogelijk moeten zijn om in Alkemade één of meerdere alarmpunten in te richten, onder coördinatie van de ouderenwerker of het dienstencentrum, zodat er snel juiste mensen op de plaats van bestemming aanwezig kunnen zijn. Het wordt namelijk ook steeds moeilijker om genoeg contactpersonen te vinden die op het huidige alarmsysteem aangesloten willen zitten. Er moeten 4 adressen in het systeem staan. De gezinnen worden steeds kleiner en de bereidheid tot deze verantwoordelijkheid neemt af [17].
Het is van het allergrootste belang dat een ieder gaat beseffen dat de huisvesting situatie van ouderen geen specifiek vraagstuk meer is, maar een generiek. Met andere woorden: het moet normaal zijn dat de huisvestingsituatie geschikt is voor jong en oud. De groei van het aantal ouderen betekent dat specifieke ouderenhuisvesting steeds minder specifiek wordt. Als ongeveer de helft van alle woningen (in Alkemade waarschijnlijk meer) door 55-plussers bewoond worden moet het normaal zijn dat een woning, maar ook de omgeving geschikt is voor ouderenbewoning.
Behalve aan de veranderingen in woningen dient er ook te worden gewerkt aan de ontwikkeling van "levensloopbestendige woonomgevingen en buurten". Dat wil zeggen dat het ook voor ouderen mogelijk moet zijn om de noodzakelijke (zorg)voorzieningen, winkels en het openbaar vervoer zelfstandig te kunnen bereiken. Het gaat daarbij om zaken als afstand, toegankelijkheid en veiligheid. Het verkeer in de buurt van ouderenwoningen en voorzieningen zal moeten worden geremd op snelheid en de trottoirs e.d. zullen lager gemaakt moeten worden voor rolstoelgebruikers en loopwagens. Ook kan de gemeente de toegankelijkheid van winkels bevorderen, en de winkeliers verzoeken zich "rolstoelvriendelijker" op te stellen. We zouden bijvoorbeeld een onderzoek naar de toegankelijkheid van de winkels kunnen doen en een prijs uitloven voor de meest "ouder-vriendelijke zaak". Hier hangt natuurlijk publiciteit aan vast, en dat is nou juist waar de ondernemer gevoelig voor is.
In verband met de mobiliteit van de ouderen m.b.t het openbaar vervoer moet de gemeente er nogmaals bij Connexion op aandringen dat een directe busverbinding naar het Rijnland ziekenhuis zeer wenselijk is en eigenlijk van essentieel belang voor de leefbaarheid van de kernen. Hierbij mogen de dorpen Rijpwetering en Oud-Ade absoluut niet vergeten worden.
De Gemeente Alkemade zal in de toekomst ook een veel actievere rol moeten gaan vervullen in de voorlichting van ouderen m.b.t vele zaken. Je kunt hier heel veel voorbeelden noemen waarbij de gemeente middels een cursus, workshop of voorlichtingsavond zou kunnen voorzien in een maatschappelijke behoefte. Ik denk hierbij aan voorlichting over de onderwerpen:
· Invoering Euro
· C.V.V. (vervoer in zijn algemeenheid)
· Infolijn
· Internet
· Kwijtschelding
· Subsidies
· Verkeersregels
· Mogelijkheden voor ouderen in Alkemade
Wij verwachten dat de gemeente dit soort activiteiten middels subsidies gaat stimuleren.
Ook zou de gemeente een trekkende rol moeten hebben in de educatie van ouderen. Het op peil houden van kennis en de ouderen blijvend betrokken houden bij de maatschappij is een groot goed. Er zijn Internetcursussen, verkeerscursussen, kookcursussen speciaal afgestemd op ouderen. De gemeente kan deze taken allemaal niet afschuiven op alleen vrijwilligers. Dit is in de toekomst ook een taak voor de coördinator in samenwerking met de ouderenwerker.
Hoe moet het samenstellen van de nota procedureel gaan lopen? De vorige nota werd in conceptvorm aangeboden aan de direct betrokkenen; thuiszorg, woningbouwvereniging, K.B.O., S.O.B., artsen enz. Deze konden daarna aanvullingen en eventueel andere visies kenbaar maken welke daarna verwerkt konden worden in de uiteindelijke nota. Wij willen toch streven naar een procedure met inspraak alvorens de nota in hoofdlijnen wordt opgesteld. Ook moeten de ouderen zelf een stem gaan krijgen in het geheel. Uitgaan van ouderen die zelf de regie in handen houden is nog lang niet overal gemeengoed. Ouderen zelf komen in de gesprekken zelden in beeld. In de samenleving, en ook vaak bij overheden, leeft het idee dat "Ouderen er vooral zijn om voor te zorgen". Te weinig staat voorop dat zij in staat moeten worden gesteld voor zichzelf te zorgen. Doordat de ouderen in zo'n bevoogdende rol op de achtergrond blijven verplaatst het initiatief zich van de ouderen naar de verzorgers. Net als bij jongerenwerk geld bij ons, "Er dient niet over, maar met de ouderen te worden beslist". Er kunnen natuurlijk inloopavond of gespreksavonden worden georganiseerd in de Jacobus, Gogherweide, Arendshorst en bejaardensociteiten in de andere kernen.
De ouderennota die over enige tijd gepresenteerd gaat worden dient ook getoetst te worden aan alle andere plannen en beleidsnotities die in Alkemade voor handen zijn. De kans is vrij groot aanwezig dat deze na het samenstellen van de nota aangepast dienen te worden. Wij denken hierbij aan woningbouwnota's, centrumplannen, rotondes, jaarplan, bijstandswet, armoedewet, kwijtscheldingsbeleid etc. Hier willen wij nu alvast aandacht voor vragen. Veel plannen hebben immers raakvlakken en overlappingen met ouderenbeleid.
Tot slot wensen wij het gemeentebestuur veel wijsheid toe bij het samenstellen van de "Nota Ouderenbeleid in Alkemade". Wij gaan er vanuit dat de gedane aanbevelingen serieus meegenomen zullen worden bij de samenstelling, we kijken uit naar het resultaat!
Namens de fractie PvdA Alkemade
Floris Schoonderwoerd